टिळक विरुद्ध आजचा उत्सव : विचार हरवला, गोंगाट उरला!

गणपती आला की महाराष्ट्र जागा होतो. घराघरांत आरत्या होतात, रस्त्यांवर मंडप उभे राहतात, ढोल-ताशांचा निनाद होतो, मिरवणुका निघतात आणि हजारो तरुण उत्साहाने रस्त्यावर उतरतात. पण या सगळ्या जल्लोषात एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न मात्र अधिकाधिक मोठा होत आहे—आपण गणेशोत्सव साजरा करतोय की त्याच्या नावाखाली गोंगाट, दिखावा आणि शक्तिप्रदर्शनाचा उत्सव उभा करतोय? सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासात १८९२-९३च्या काळातील पुण्यातील सामुदायिक प्रयत्नांचा संदर्भ आढळतो. लोकमान्य टिळकांनी १८९३च्या सुमारास गणेशोत्सवाला व्यापक सार्वजनिक आणि राष्ट्रीय स्वरूप दिले. त्या काळात समाजाला एका व्यासपीठावर आणणे, सार्वजनिक संवाद घडवणे, जनजागृती करणे आणि परकीय सत्तेविरुद्ध सामाजिक एकजूट निर्माण करणे हा या उत्सवाच्या विस्तारामागील महत्त्वाचा हेतू होता. इतिहासातील तपशिलांवर मतभेद असतील; पण सार्वजनिक गणेशोत्सव हा समाजाला संघटित करणाऱ्या कल्पनेशी जोडला गेला, याबाबत वाद नाही.

मग आज १३२ वर्षांनंतर प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—टिळकांनी समाज जोडण्यासाठी उभा केलेला उत्सव आपण डेसिबल, वर्गणी आणि दिखाव्याच्या स्पर्धेत का अडकवला? टिळकांच्या काळात गणेशोत्सवाच्या व्यासपीठावर समाज बोलत होता; आज अनेकदा स्पीकर बोलतो आणि समाज फक्त ऐकतो. तेव्हा व्याख्याने, प्रबोधन आणि सार्वजनिक प्रश्नांवर चर्चा होत होती; आज काही ठिकाणी मोठा मंडप, महागडी रोषणाई आणि कानठळ्या बसवणारा डीजे हेच उत्सवाच्या भव्यतेचे मापदंड बनताना दिसतात. तेव्हा उद्देश होता जनतेला जागे करणे; आज प्रश्न असा पडतो की गोंगाटात जनतेचा आवाजच हरवत नाही ना? गणेशोत्सवाच्या विरोधात बोलणे हा या प्रश्नाचा हेतू नाही. उलट गणेशोत्सव अधिक अर्थपूर्ण व्हावा, हीच अपेक्षा आहे. कारण सार्वजनिक उत्सवाचा अर्थच सार्वजनिक जबाबदारी. सार्वजनिक रस्ते, चौक, मैदान आणि परिसर यांचा वापर करणाऱ्या उत्सवाला त्या परिसरातील नागरिकांच्या हक्कांचीही जाणीव असली पाहिजे. गणपतीच्या आरतीला जितका अधिकार, तितकाच रुग्णाच्या शांततेला; मिरवणुकीला जितका अधिकार, तितकाच विद्यार्थ्याच्या अभ्यासाला; ढोल-ताशांना जितका अधिकार, तितकाच वृद्धाच्या झोपेला. ‘आमचा उत्सव, आमचा आवाज’ ही भूमिका लोकशाही नाही; ‘आमचा उत्सव, पण इतरांचाही हक्क’ हीच खरी सार्वजनिक संस्कृती. आज ध्वनिप्रदूषणाचा प्रश्न केवळ कानांचा राहिलेला नाही. तो आरोग्याचा, कायद्याचा आणि नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांचा प्रश्न झाला आहे. पुणे आणि पिंपरी-चिंचवडमधील शांतता क्षेत्रांमध्ये ध्वनिप्रदूषण नियमांची काटेकोर अंमलबजावणी करण्याचे निर्देश राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरणाने दिले आहेत.

न्यायालयीन आदेशापर्यंत प्रश्न पोहोचतो, याचा अर्थ उत्सवातील स्वयंशिस्त कुठेतरी कमी पडत आहे. कायद्याची मर्यादा पोलिसांनी सांगावी लागते, ही भक्तीची नव्हे तर सामाजिक शिस्तीची हार आहे. ढोल-ताशा हा महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा भाग आहे. मिरवणूक ही उत्सवाची परंपरा आहे. आनंद, नृत्य, संगीत आणि जल्लोष यांना कोणी विरोध करणार नाही. पण परंपरेच्या नावाखाली अतिरेकाला पावती देता येणार नाही. संस्कृती म्हणजे संयमही; परंपरा म्हणजे जबाबदारीही. उत्सवाच्या नावाखाली दुसऱ्याचा श्वास कोंडला जात असेल तर तो उत्सव कितीही धार्मिक असला तरी त्याचा सामाजिक अर्थ तपासावा लागेल. गणपतीला आपण ‘विघ्नहर्ता’ म्हणतो. पण त्याच उत्सवामुळे वाहतूककोंडी, कचरा, ध्वनिप्रदूषण, रस्त्यांवरील अडथळे आणि सार्वजनिक गैरसोय निर्माण होत असेल तर विघ्नहर्त्याच्या नावाने नवी विघ्ने आपणच निर्माण करीत नाही ना? हा प्रश्न कठोर आहे; पण आवश्यक आहे. त्याहून गंभीर प्रश्न वर्गणीचा. नागरिकांनी दिलेली वर्गणी ही मंडळाची मालकी नसून सामाजिक विश्वासाची ठेव आहे. मग वर्गणी किती जमा झाली, कुठून आली, कुठे खर्च झाली, सामाजिक कामासाठी किती रक्कम वापरली—याचा हिशेब सार्वजनिक करण्यास संकोच का? वर्गणीचा हिशेब मागणे म्हणजे गणपतीचा अपमान नव्हे; उलट गणपतीसमोर सत्य बोलण्याचे धैर्य आहे. आज अनेक गणेश मंडळे सामाजिक कार्य करतात, रक्तदान शिबिरे घेतात, आरोग्य तपासणी करतात, विद्यार्थ्यांना मदत करतात, पर्यावरण संवर्धनाचे उपक्रम राबवतात.

या विधायक कामाला सलामच केला पाहिजे. पण चांगल्या मंडळांची उदाहरणे असताना वाईट प्रवृत्तीवर बोलू नये, हा युक्तिवाद चालणार नाही. कारण काही मंडळांची विधायकता ही संपूर्ण व्यवस्थेच्या आत्मपरीक्षणाला पर्याय होऊ शकत नाही. गणेशोत्सवातील सर्वांत मोठी शक्ती म्हणजे तरुणाई. हीच तरुणाई रक्तदान करू शकते, गरजू विद्यार्थ्यांची फी भरू शकते, झाडे लावू शकते, व्यसनमुक्तीचा संदेश देऊ शकते, रस्ते सुरक्षित करण्यासाठी स्वयंसेवा करू शकते, डिजिटल फसवणुकीपासून नागरिकांना सावध करू शकते. मग तिची ऊर्जा केवळ काही तासांच्या डीजेच्या तालावर का खर्च व्हावी? तरुणाईला आवाज द्यायचा असेल तर तिला स्पीकर देण्यापेक्षा समाजाचे प्रश्न द्या. पुणे हे केवळ गणेशोत्सवाचे शहर नाही; हे फुले-आगरकर-टिळक-कर्वे यांच्या सामाजिक विचारांचे शहर आहे. प्रश्न विचारणे, रूढींना आव्हान देणे आणि समाजाला जागे करणे ही या शहराची परंपरा आहे. मग गणेशोत्सवाच्या नावाखाली प्रश्न विचारणारी परंपरा मागे पडून आवाजाची स्पर्धा पुढे येत असेल, तर पुण्यानेच स्वतःला आरसा दाखवण्याची वेळ आली आहे. टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला दिलेला आशय आज जसाच्या तसा पुनरुज्जीवित होईल, अशी अपेक्षा करणे अवास्तव आहे.

काळ बदलला आहे, समाज बदलला आहे, उत्सवाचे स्वरूपही बदलणार. पण मूळ प्रश्न बदलू नये—उत्सव समाजासाठी की समाज उत्सवासाठी? पाणीटंचाई, बेरोजगारी, विद्यार्थ्यांचा ताण, महिला सुरक्षा, व्यसनमुक्ती, पर्यावरण, वृद्धांचे प्रश्न, डिजिटल गुन्हे, सार्वजनिक आरोग्य—आजचे सामाजिक प्रश्न टिळकांच्या काळापेक्षा कमी गंभीर नाहीत. उलट ते अधिक गुंतागुंतीचे आहेत. मग गणेश मंडळांच्या देखाव्यांतून या प्रश्नांवर विचार का उमटू नये? लाखो रुपये सजावटीवर खर्च करण्याऐवजी त्यातील काही रक्कम वर्षभराच्या सामाजिक प्रकल्पासाठी वापरली तर गणेशोत्सवाचा अर्थ कितीतरी मोठा होईल. दहा दिवसांचा उत्सव वर्षभराच्या सेवेत बदलला तरच सार्वजनिक गणेशोत्सवाला नवा प्राण मिळेल. मोठा मंडप म्हणजे मोठा उत्सव नव्हे; मोठे सामाजिक काम म्हणजे मोठा उत्सव. मोठा डीजे म्हणजे मोठा उत्साह नव्हे; मोठा सामाजिक संदेश म्हणजे मोठा उत्साह. राजकीय नेत्यांनी मंडळांना भेट देणे किंवा मंडळांनी सामाजिक क्षेत्रातील व्यक्तींशी संबंध ठेवणे हा सार्वजनिक जीवनाचा भाग असू शकतो. पण गणेश मंडळे सामाजिक व्यासपीठांऐवजी राजकीय शक्तिप्रदर्शनाची केंद्रे बनली, तर टिळकांच्या सार्वजनिकतेच्या कल्पनेशी तो मोठा विरोधाभास ठरेल. सार्वजनिक उत्सवाला कोणत्याही पक्षाची किंवा व्यक्तीची मालकी नसते; तो समाजाचा असतो. म्हणूनच त्याची दिशा नागरिकहिताचीच असली पाहिजे.

आज सर्व गणेश मंडळांनी स्वतःला काही कठोर प्रश्न विचारले पाहिजेत—आपल्या मंडळामुळे परिसराला काय मिळाले? वर्गणीदाराला काय मिळाले? समाजातील गरिबाला काय मिळाले? विद्यार्थ्याला काय मिळाले? पर्यावरणाला काय मिळाले? आणि उत्सव संपल्यानंतर आपल्या मंडळाच्या सामाजिक अस्तित्वाचे काय उरते? जर या प्रश्नांची उत्तरे केवळ ‘मिरवणूक झाली’, ‘डीजे झाला’, ‘मंडप भव्य होता’ आणि ‘गर्दी मोठी होती’ एवढीच असतील, तर आत्मपरीक्षणाची वेळ आली आहे. गणेशोत्सवाची भव्यता गर्दीने मोजायची की समाजाला दिलेल्या योगदानाने? गणपतीसमोर आपण बुद्धी, विवेक आणि सद्बुद्धी मागतो. मग त्याच उत्सवात विवेकाला दाराबाहेर ठेवणे हा भक्तीचा विरोधाभास नाही का? भक्तीला कर्णकर्कश आवाजाची गरज नसते. श्रद्धेला शक्तिप्रदर्शनाची गरज नसते. संस्कृतीला दिखाव्याची गरज नसते. आणि सामाजिक एकजुटीला राजकीय आश्रयाची गरज नसते. गरज असते ती संयमाची, पारदर्शकतेची आणि सामाजिक बांधिलकीची. म्हणूनच १३२ वर्षांच्या या प्रवासाच्या टप्प्यावर प्रश्न गणेशोत्सव ठेवायचा की नाही, हा नाही.

प्रश्न अधिक कठोर आहे—गणेशोत्सवाचा आत्मा जपायचा की त्याचे केवळ बाह्य आवरण? टिळकांनी समाजाला एकत्र आणले; आपण समाजाला आवाजाच्या भिंतींमध्ये विभागणार आहोत का? त्यांनी सार्वजनिक व्यासपीठ निर्माण केले; आपण सार्वजनिक रस्ता अडवून त्याला उत्सव समजणार आहोत का? त्यांनी जनजागृतीचा विचार केला; आपण डेसिबलची विक्रमी नोंद करून समाधानी होणार आहोत का? हा टिळक विरुद्ध आजचा उत्सव असा संघर्ष नाही; हा विचार विरुद्ध दिखावा, सामाजिक जबाबदारी विरुद्ध उन्माद आणि सार्वजनिक संस्कृती विरुद्ध बेफिकीर अतिक्रमण असा संघर्ष आहे. गणपतीचे विसर्जन दरवर्षी होते; पण यंदा मूर्तीसोबत गोंगाटाच्या अहंकाराचेही विसर्जन व्हावे. वर्गणीतील अपारदर्शकतेचे विसर्जन व्हावे. दिखाव्याच्या स्पर्धेचे विसर्जन व्हावे. कायद्याला चुकवण्याच्या मानसिकतेचे विसर्जन व्हावे. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे ‘माझा उत्सव’ या संकुचित भावनेचे विसर्जन होऊन ‘आपला समाज’ ही भावना पुन्हा जागी व्हावी. तेव्हाच गणपती बाप्पाचा जयघोष केवळ आकाशात घुमणार नाही; तो विवेकाच्या अंतरंगातही घुमेल.

— डॉ. अशोक बालगुडे
ज्येष्ठ पत्रकार