१ जुलैपासून ‘महात्मा गांधी’ मालिकेतील जुन्या नोटा चलनातून बाद!
२००५ पूर्वी छापलेल्या नोटा व्यवहारासाठी अमान्य; बँकेत बदलण्यास किंवा जमा करण्यास ३० जूनपर्यंत मुदत
मुंबई : देशातील चलन व्यवस्थेत मोठा बदल होणार असून, २००५ पूर्वी छापण्यात आलेल्या ‘महात्मा गांधी’ मालिकेतील सर्व चलनी नोटा १ जुलै २०२६ पासून व्यवहारातून बाद होणार आहेत. त्यामुळे नागरिकांनी आपल्या ताब्यातील जुन्या नोटा तातडीने बँकांमध्ये जमा किंवा बदलून घ्याव्यात, असे आवाहन करण्यात आले आहे. या निर्णयामुळे लाखो नागरिक, व्यापारी आणि व्यावसायिकांनी वेळेत आवश्यक कार्यवाही करणे गरजेचे ठरणार आहे.
रिझर्व्ह बँकेने जुन्या मालिकेतील नोटा बदलण्याची प्रक्रिया सुरू केली असून, ३० जून २०२६ पर्यंत नागरिकांना या नोटा बँकेत जमा करण्याची किंवा नवीन नोटांमध्ये बदलून घेण्याची संधी उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. त्यानंतर या नोटा कोणत्याही आर्थिक व्यवहारासाठी वैध राहणार नाहीत.
या निर्णयामागील प्रमुख उद्देश म्हणजे चलन व्यवस्थेला अधिक सुरक्षित करणे, बनावट नोटांवर आळा घालणे आणि आधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये असलेल्या नवीन नोटांचा वापर वाढविणे हा आहे. जुन्या नोटांमध्ये सुरक्षा वैशिष्ट्ये कमी असल्याने त्यांचा गैरवापर होण्याची शक्यता अधिक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
रिझर्व्ह बँकेने सर्व राष्ट्रीयीकृत, खासगी आणि सहकारी बँकांना आवश्यक तयारी करण्याच्या सूचना दिल्या आहेत. नोटा बदलण्यासाठी स्वतंत्र काऊंटर, पुरेसा कर्मचारी वर्ग आणि नागरिकांना मार्गदर्शन करण्याची व्यवस्था करण्याचे निर्देशही देण्यात आले आहेत.
विशेषतः ग्रामीण भागातील नागरिक, ज्येष्ठ नागरिक आणि लहान व्यापाऱ्यांनी आपल्या ताब्यातील रोकड तपासून जुनी मालिका असल्यास विलंब न करता बँकेत जमा करावी, असे आवाहन करण्यात आले आहे. शेवटच्या दिवसांत बँकांमध्ये मोठी गर्दी होण्याची शक्यता असल्याने नागरिकांनी अंतिम मुदतीची वाट न पाहता लवकर प्रक्रिया पूर्ण करावी, असे बँक अधिकाऱ्यांनी सांगितले.
‘महात्मा गांधी’ मालिका म्हणजे काय?
‘महात्मा गांधी’ मालिकेतील नोटा प्रथम १९९६ मध्ये चलनात आणण्यात आल्या. त्यानंतर २००५ मध्ये त्यामध्ये सुधारित सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करण्यात आली. आता २००५ पूर्वीच्या सर्व नोटा टप्प्याटप्प्याने चलनातून पूर्णपणे बाद करण्यात येत आहेत.
नागरिकांनी काय करावे?
- घरातील व व्यावसायिक ठिकाणची रोकड तपासा.
- २००५ पूर्वीच्या ‘महात्मा गांधी’ मालिकेतील नोटा असल्यास त्या तातडीने बँकेत जमा करा किंवा बदलून घ्या.
- शेवटच्या दिवसाची गर्दी टाळण्यासाठी वेळेत प्रक्रिया पूर्ण करा.
- नोटा बदलताना बँकेने दिलेल्या नियमांचे पालन करा.
वेळेत नोटा बदलल्यास कोणतीही अडचण येणार नाही; मात्र १ जुलै २०२६ नंतर या जुन्या नोटा व्यवहारासाठी ग्राह्य राहणार नसल्याने नागरिकांनी तत्काळ पावले उचलणे आवश्यक आहे.